Ahmed Hilmî el-Koğî ed-Diyarbekirî'nin er-Risâletü'l-Mantık adlı eseri: Tahlil-tahkik-tercüme

Bu çalışmanın amacı, 20. yüzyılın önemli Doğu Anadolu âlimlerinden Diyarbakırlı Ahmed Hilmî el-Koğî ed-Diyarbekirî'nin (ö.1996) er-Risâletü'l-Mantık adlı eserini incelemek, müellifin mantık ilmine yaklaşımını ortaya koymak ve söz konusu risâleyi tercüme ederek akademik literatüre kazandırmaktır. Araştırma, İslâm mantık geleneğinin Antik Yunan'dan itibaren kesintisiz bir şekilde devam eden ve medreselerde ders kitabı olarak okutulan şerh-hâşiye geleneği içindeki yerel bir temsilini konu edinmektedir. Tez; giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmanın konusu, önemi, amacı, sınırları, yöntemi ve kaynakları tanıtılmaktadır. Birinci bölümde, birincil kaynaklar ve biyografik eserler ışığında Ahmed Hilmî el-Koğî'nin hayatı, ilmî şahsiyeti, hocaları ve telif/hat eserleri ele alınmaktadır. İkinci bölüm, çalışmanın ana inceleme kısmını teşkil etmekte olup, er-Risâletü'l-Mantık adlı eser, "tasavvurât-tasdikât", "beş tümel", "tanım teorisi", "önermeler", "kıyas" ve "beş sanat" gibi klasik mantığın ana başlıkları çerçevesinde detaylı bir şekilde tahlil edilmektedir. Bu tahlilde, müellifin görüşleri, Aristoteles, Fârâbî, İbn Sînâ, Ebherî ve Kâtibî gibi geleneğin kurucu isimlerinin yaklaşımlarıyla mukayeseli olarak değerlendirilmektedir. Üçüncü bölümde ise eserin tam metin ve tercümesi sunulmaktadır. Çalışmanın nihai hedefi, İslâm mantık geleneğinin geç dönemdeki seyrini, özellikle "Şark Medreseleri"ndeki somut yansımalarından biri üzerinden anlamaya katkı sağlamak ve bölgesel ilmî birikimin daha geniş akademik çevrelerce tanınmasına aracılık etmektir. Bu eser üzerinden yapılacak inceleme, geleneğin sürekliliği ve modern döneme dönük intikaline dair değerli veriler sunacaktır.

The purpose of this study is to examine al-Risāla fī al-Manṭiq by Ahmed Hilmî al-Koghī al-Diyârbakirî (d. 1996), one of the distinguished scholars of Eastern Anatolia in the twentieth century, to articulate the author's conception of logic, and to make this treatise accessible to contemporary scholarship through a critical translation. The study addresses a local yet representative instance of the Islamic logical tradition, which, originating in Ancient Greek philosophy, maintained an uninterrupted continuity through the commentary (sharḥ) and gloss (ḥāshiya) tradition and functioned for centuries as a core pedagogical corpus within the madrasa curriculum. The thesis is structured into an introduction, three main chapters, and a conclusion. The introduction delineates the subject matter, significance, objectives, scope, methodology, and primary sources of the research. The first chapter, drawing upon primary materials and biographical sources, examines Ahmed Hilmî al-Koghī's life, intellectual profile, scholarly lineage, and authored and manuscript works. The second chapter constitutes the analytical core of the study and offers a systematic examination of al-Risāla fī al-Manṭiq within the conceptual framework of classical logic, including the theory of concepts and judgments (taṣawwurāt and taṣdīqāt), the five universals, the theory of definition, propositions, syllogism, and the five logical arts. Within this analysis, the author's positions are assessed comparatively in relation to the approaches of the foundational figures of the logical tradition, such as Aristotle, al-Fārābī, Ibn Sīnā, al-Abharī, and al-Kātibī. The third chapter presents the complete text of the treatise together with its translation. The overarching aim of this study is to contribute to a deeper understanding of the late-period development of the Islamic logical tradition, particularly through one of its concrete manifestations within the Eastern madrasas, and to facilitate the recognition of regional scholarly production within broader academic discourse. An examination centered on this work offers valuable insights into the continuity of the tradition and the modalities of its transmission into the modern era.